Siste Viator

“Sta eens stil, reiziger”, zo luidt de vertaling van het Latijnse “siste viator”. Het motto van het cultuurhistorisch bureau is ontleend aan het voorwoord uit een mooi boekje van de kunsthistoricus prof.dr. F.G. (Frits) van der Meer (1904-1994), Uit het oude Europa. In een ‘licht gewaad’ – want het was spreektaal – beschreef Van der Meer twintig vaak onbekende monumenten in de oude landen van de West-Europese beschaving. Een prachtige bundel, in een Nederlands waarvoor hij later zelfs de P.C. Hooftprijs kreeg toegekend (1964).

Zijn bedoeling? ‘De haastige reiziger hier en daar met de vinger tegenhouden, naar iets wijzen, en hem aanzien op de manier van het aloude siste, viator: reiziger, sta hier eens bij stil. Want dat edele Europa van ons, het ware, dat nog slechts spreekt door zwijgende monumenten, ligt allang terzijde van de drukke weg, en het is volmaakt ontoegankelijk voor de onnadenkenden’. Aldus Van der Meer. Nadenken over de vaak onbekende en onverwachte schatten van onze rijke regionale, nationale en Europese cultuurhistorie; daarom gaat het ook bij Cultuurhistorisch Bureau Siste Viator.

De spreuk vond men in de Romeinse tijd vaak als epitaaf op grafmonumenten langs de grote uitvalswegen van de Eeuwige Stad, zoals de Via Appia. Ook de vesting Bourtange ligt aan zo’n oude “via”; de oeroude heerweg van Groningen naar Westfalen. Eeuwenlang hielden reizigers halt in de vesting omdat ze de ‘frontierstad’ moesten passeren op weg door het Bourtanger Moor. Ze hadden daarbij de gelegenheid om allerlei indrukken op te doen, want de vestingen en hun garnizoenen in de grensregio vormden met name in de 17e en 18e eeuw concentraties van de toenmalige cultuur.

De vesting Bourtange als vestigingslocatie vormt niet alleen een schitterend historisch decor voor het bureau en haar doelstellingen, maar kan ook worden gezien als een levende allegorie daarvan. Evenals de kleine gravure ‘Boertange in perspectief’ op de beroemde kaart van Egbert Haubois uit 1652. Het laat Bourtange zien in de wijde omgeving en als knooppunt van de oude heerweg tussen Groningen en Westfalen. Aan de horizon heeft Haubois de oude Sint Nicolaaskerk van Rhede aan de Eems getekend. De kerk was niet alleen het landmeetkundig oriëntatiepunt van de vesting Bourtange, maar ook – en zeker in die tijd – de vanzelfsprekende verwijzing naar de Christelijke cultuur van het Avondland. Vanuit deze perspectieven willen wij – net als Van der Meer – nadenken over ‘dat edele Europa van ons’, dat ons vandaag de dag en in onze regio zoveel heeft te bieden.